Dzieje sportu w Krośnie

Kiedy Krosno Odrzańskie mogło po raz pierwszy zetknąć się ze sportową rywalizacją? Zapewne w XIII wieku, gdy kwitła kultura rycerska, a władcą krośnieńskiej ziemi był wielki miłośnik turniejowych potyczek – Henryk Probus. Być może już wówczas mieszkańcy grodu mogli podziwiać sprawność książęcych wojów.

Przez wieki ludziom towarzyszyły różne formy ruchu i zajęć, które dzisiaj nazwalibyśmy rekreacyjnymi. Do takich należałoby zaliczyć turnieje strzeleckie (najpierw z łuku, później z broni palnej), być może również pływackie i „wędkarskie”. Sprzyjało temu wybitnie położenie Krosna, wokół którego znajdują się rozległe lasy i akweny wodne. Fascynację bronią palną przypłacił życiem jeden z ostatnich piastowskich władców utworzonego w 1417/1418 r. Księstwa Krośnieńskiego książę Wacław. Zgodnie z zapisem zawartym w jednej ze śląskich kronik „Książę Wacław, który przebywał w Krośnie i stał blisko hakownicy (pistoletu) i złamanie (przewrócenie, wybuch) tej broni spowodowało jego śmierć”. Warto nadmienić, że proch strzelniczy trafił do nadodrzańskiego zamku dzięki wujowi Wacława – Henrykowi VIII.

W roku 1482 miasto w wyniku nieudolnych działań politycznych podejmowanych przez kolejnych piastowskich władców znalazło się pod panowaniem Brandenburgii. Podobnie jak w średniowieczu, tak i później było miastem, w którym stacjonowały oddziały wojska. Znaczne zwiększenie ilości żołnierzy i oficerów odnotowano w XVIII w., w epoce fryderycjańskiej. Duży nacisk położono na dobre, wręcz sadystyczne szkolenie. Nacisk kładziono nie tylko na dyscyplinę, ale i takie umiejętności jak: musztra, posługiwanie się bronią palną, jazda konna. Rozrywką kadry oficerskiej oraz kręgów junkierstwa były polowania, ale i gra w szachy. Niewątpliwie działania związane z procesem szkolenia wojsk miały swoje przełożenie na zainteresowania mieszkańców Krosna nad Odrą. Władze pruskie zdawały sobie sprawę z wielkiej roli, jaką odgrywa sprawność. Oczywiście w państwie zmilitaryzowanym zwracano uwagę na ten element w perspektywie budowy nowoczesnej armii. W rezultacie w roku 1862 wprowadzono w pruskich szkołach obowiązkowe lekcje wychowania fizycznego. Dwa lata wcześniej, w roku 1860 powstał pierwszy krośnieński klub – MTV Crossen.

 

W tym samym czasie na obszarze królestwa powstawało coraz więcej towarzystw strzeleckich. Pełniły one rolę nie tylko organizacji zrzeszających miłośników strzelectwa, ale również związków kulturotwórczych. W XX w. siedziba towarzystwa zlokalizowana była przy ul. Pocztowej w miejscu gdzie obecnie stoi biurowiec fabryki Kromet (ul. Pocztowa).

Kontakty na linii oficerowie armii niemieckiej – dziewczęta z tzw „dobrych domów” zaowocowały m.in. powstaniem pod koniec XIX w. towarzystwo tenisa ziemnego - Practic Tennis Klub. Korty usytuowane były w dolnej części miasta przy Schemmstr. Bliskość rzeki szybko na plan pierwszy wysunęła Towarzystwa Wioślarskie. Pierwsze z nich, RRCr., powstało w styczniu 1885 r., a wśród założycieli był przedsiębiorca P. Seler oraz aptekarz Ludwig. Funkcję prezesa objął sekretarz Związku Strzeleckiego – Casparius, który sprawował tę funkcję dwukrotnie w latach 1895 – 1900 i 1905 – 1909. Towarzystwo Wioślarskie w Krośnie nad Odrą miało w posiadaniu około 20 łodzi. Pierwsze z nich zakupiono już w lutym 1885 r. W 1935 r. na stanie Towarzystwa były m.in.: dwie wyścigowe czwórki („Odra” i „Richard Zeidler”), dwie dwójki poczwórne („Naprzód” i „Saar”), trzy czwórki („Krosno”, „Neptun”, „Ostmark”).

Tuż przed wybuchem I wojny światowej w 1913 r. powstało drugie Towarzystwo Wioślarskie, co z pewnością było spowodowane dużym zainteresowaniem tym sportem. W zarządach klubów zasiadała finansowa i ekonomiczna elita Krosna. Przystań usytuowana była przy dzisiejszym placu Bolesława Prusa w tym samym miejscu gdzie kilkadziesiąt lat później swoją przystań ulokowała Liga Obrony Kraju.

Obok towarzystw: tenisowego i wioślarskich powstawały kluby, które propagowały nowopowstałe dyscypliny sportu. Po wojnie utworzono ze związku byłych krośnieńskich gimnazjalistów VECG, klub pod nazwą SCC (Den Sport – Club Crossen). Ten założony w 1919 r. związek propagował głównie lekką atletykę, ale istniały również sekcje piłki nożnej i hokeja. Inny ówczesny klub – MTV trenował piłkarzy ręcznych. W roku 1934 przeprowadzono fuzję MTV i SCC, zlikwidowano sekcje piłki nożnej i hokeja, a kontynuowano pracę w sekcjach: piłki ręcznej, gimnastyki i lekkiej atletyki. W okresie międzywojennym istniały ponadto w Krośnie nad Odrą kluby: Vfb i Hertha, które szkoliły młodych adeptów futbolu. Najpoważniejszymi przeciwnikami na lokalnej arenie były: S.C. Sommerfeld (Lubsko) i 1 FC Guben. Trenowano głównie w hali i na boiskach przy Steinstr. (w tym samym miejscu gdzie znajduje się obecnie OSiR). Warto nadmienić, ze ówczesne kluby miały także swoje barwy i znaki firmowe. Prawdopodobnie pierwszym klubem posiadającym własne logo był klub tenisa ziemnego.

Na tężyznę fizyczną nacisk kładli hitlerowcy. Nowe wzorce ideologiczne wpajano w totalitarnej organizacji młodzieżowej, Hitlerjugend. Krośnieńska organizacja była dobrze wyposażona, posiadała m.in. łodzie i motocykl. Rozwijano zainteresowania modelarskie, turystyczne i żeglarskie. Wielu młodych krośnian znalazło później śmierć na wojennych frontach jako żołnierze i oficerowie Kriegsmarine, Wehrmachtu i Luftwaffe.

 

W roku 1945 w wyniku podziałów dokonanych przez „Wielką Trójkę” Krosno Odrzańskie znalazło się w granicach Polski. Powojenne zniszczenia zepchnęły na plan drugi działania kulturalne i sportowe. Nie brakowało jednak pasjonatów. Pierwszym klubem była „Tęcza” Krosno. Idea powstanie klubu zrodziła się w trakcie gry w koszykówkę na boisku przy Zespole Szkół Zawodowych. Jej głównym inicjatorem był Zygmunt Kwapisiewicz. Jako pierwsze powstały sekcje: piłki siatkowej i koszykówki. W lutym 1946 r. zawodnicy brali udział w finale Mistrzostw Polski w koszykówce, które odbyły się Warszawie. W 1956 połączono klub z LZS Połupin i powstał LZS „Tęcza” Krosno Odrzańskie. Powstała również nowa sekcja – tenisa ziemnego. W 1957 r. klub wchłonęły struktury konkurencyjnego Wojskowego Klubu Sportowego „Wiarus”. Na nowo „Tęcza” została reaktywowana w 1961 r., a kilka lat później wchłonęła innego lokalnego konkurenta „Odrę”. W sekcjach klubu trenowały siatkarki, piłkarze, lekkoatleci, tenisiści stołowi. Później doszły takie dyscypliny jak: podnoszenie ciężarów, piłka ręczna, koszykówka, a nawet żeglarstwo. W 1966 r. to prężny Miejski Ludowy Klub Sportowy „Tęcza” wchłonął WKS „Wiarusa”. Wówczas klub stał się jedynym sportowym stowarzyszeniem w Krośnie i jednym z najsilniejszych w województwie. Kryzys nastał w latach 70 – tych. W 1977 r. pozostała tylko sekcja piłki nożnej. W 1978 r. doszło do kolejnego przekazania – tym razem tradycje MLKS „Tęcza” przejął klub o nazwie „Nadodrze”. W 1987 reaktywowano ten zasłużony klub, jednak półtora roku później działalność zamarła. Kolejną próbę podjęto w roku 1992 przy skutecznym wsparciu wojska (płk Jerzy Gaudyn), władz miejskich (Andrzej Chinalski) i Rejonowej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” (Zygmunt Orzeszko) zarejestrowano klub, który funkcjonuje do dzisiaj. Obecnie istnieją sekcje: piłki nożnej i tenisa stołowego. W listopadzie 2009 r. utworzono Siatkarski Klub Sportowy „Tęcza” Krosno Odrzańskie, które koncentruje się przede wszystkim szkoleniom młodzieży. W 2011 r. kadeci SKS „Tęcza” dotarli do półfinału Mistrzostw Polski, w którym ulegli ekipom z Bełchatowa, Rzeszowa i Gdańska.

W okresie po II wojnie światowej przewinęło się wielu działaczy, zawodników i pojawiło wiele klubów. Większość już zapomnianych. Były także dyscypliny sportu, których istnienie w tak małym mieście wydaje się nieprawdopodobne: podnoszenia ciężarów, boksu, żeglarstwa. Duży wkład w rozwój krośnieńskiego sportu, podobnie jak przed wojną miał fakt stacjonowania w mieście jednostek Wojska Polskiego i Wojsk Ochrony Pogranicza (obecnie Straży Granicznej). Wspierały kluby finansowo i kadrowo. W pewnym okresie nawet tworzyły kluby sportowe – jak wspomniany „Wiarus”. Oprócz najbardziej tradycyjnego w historii miasta klubu – „Tęczy” istniały również:

1. W 1946 r. powstał zainicjowany przez Komendę MO klub „Gwardia”. Trenowali w nim piłkarze (głównie z przedwojennej „Warty” Poznań) oraz bokserzy. Później klub przejął garnizon Wojsk Ochrony Pogranicza. „Gwardia” Krosno Odrzańskie zakończyła funkcjonowanie w roku 1957 r., a jej tradycję przejęła WKS „Odra”, która także podlegała strukturom MSW.

2. WKS „Odra”, który został spadkobiercą „Gwardii” zrzeszał w swych szeregach niemal wyłącznie wojskowych. Prowadzono szkolenie piłkarzy, siatkarzy, tenisistów stołowych i bokserów. W latach 50 – tych „Odra” była jednym z najlepszych teamów w województwie. W roku 1965 klub upadł.

3. Bazując na pomocy kół spółdzielczych powstał w 1949 r. klub o nazwie „Spójnia”. Głównym „sponsorem” była „Samopomoc Chłopska”. Trenowali w niej głównie cywile. Początkowo funkcjonowało wiele sekcji, które jednak rychło podupadły i ostatecznie w 1954 r. klub upadł nie odnosząc większych sukcesów.

4. Tradycje słabej „Spójni” przejął powstała na jej gruzach „Sparta”. Podobnie jak poprzedniczka, szybko zakończyła swój żywot (1955 r.). Prowadzono tylko szkolenie futbolistów. Działacze i zawodnicy przeszli później do LZS „Tęcza”.

5. Obok „Tęczy” dużą renomę wyrobił sobie klub „Wiarus”. W swoim działaniu i strukturach opierał się na żołnierzach IV Dywizji Piechoty. Bazował również na działaczach i zawodnikach cywilnych. Obok dyscyplin „tradycyjnych” uprawiano także lekką atletykę i kolarstwo. Mocna była drużyna bokserska, dzięki której w Krośnie gościli tacy bokserzy jak Kulej i Walasek. Klub propagował także strzelectwo, organizując turniej z reprezentantami „bratnich” armii (NRD i ZSRR). Kryzys z początku lat 60 – tych spowodował, że tuż przed 10 rocznicą istnienia, „Wiarus” został wchłonięty przez „Tęczę”.

6. Klub Sportowy „Nadodrze” działał w oparciu o Zielonogórskie Przedsiębiorstwo Budowlane o tej samej nazwie. Założono go w roku 1971. Ważnym faktem było, że posiadał swój własny środek transportu. Sportowcy skupieni wokół klubu zajmowali się tylko piłką nożną. Z powodu braku zainteresowania władz miasta, rozwiązanie stowarzyszenia nastąpiło w roku 1987.

7. W Krośnie Odrzańskim funkcjonował również klub sportowy o nazwie „Legia”. Założony został w roku 1980 z inicjatywy jednego z wielkich miłośników szachów – Franciszka Budzińskiego. Zawodnicy występowali w Klubie Garnizonowym i w ciągu 10 lat, aż 5 – krotnie udało im się zdobyć tytuł Mistrza Województwa. „Legia” działała w strukturach MON – u. Krośnieńskie szachy upadły pod koniec lat 90 – tych, ale na początku XXI w. próbuje je reaktywować krośnieński mistrz kominiarski, zakładając klub o nazwie „Kominiarz”.

8. Na lata 2009-2015 przypada kolejny rozwój nowych dyscyplin sportu w Krośnie Odrzańskim. W 2009 r. powstaje Siatkarski Klub Sportowy Tęcza Krosno Odrzańskie. Część działaczy siatkarskich odeszła od KS Tęczy i stworzyła własny klub. Zajmuje się on głównie szkoleniem młodzieży. W roku 2014 również z Tęczy wyodrębniło się Krośnieńskie Stowarzyszenie Gier Umysłowych, które zajmuje się udziałem w rozgrywkach ligowych oraz szkoleniem młodzieży w szachach i brydżu sportowym. W roku 2015 powstał Rugby Club Krosno Odrzańskie, który prowadzi szkolenie zawodników rugby 7-osobowego. Być może na powstanie własnych struktur zdecydują się krośnieńscy biegacze wcześniej skupieni w nieformalnych strukturach Krośnieńskich Miłośników Biegania, a w 2015 r. w ramach projektu "Rozbiegane Krosno".

W mieście funkcjonowały także kluby efemerydy: „Kolejarz”, „Budowlani”, „Tornado”, „Junak”. Istniało także wiele klubów brydżowych.

Warto wspomnieć także o obiektach. Pierwsze z nich budowano jeszcze w XIX w. Być może powstały w tym czasie plany usytuowania obiektów sportowych w miejscu gdzie do roku 2012 znajdowała się siedziba Ośrodka Sportu i Rekreacji. Na przełomie wieków zbudowano przy ul. Pocztowej boisko do gier zespołowych, salę do gimnastyki szwedzkiej, dwa korty tenisowe. Tuż obok mieściła się siedziba Związku Strzeleckiego i plac ćwiczeń dla strażaków i wojska. W górnej części miasta jeszcze przed wybuchem II wojny światowej powstały na potrzeby wojska: pływalnia i stadion z boiskiem do gier zespołowych. Po wojnie obiekty te zostały zniszczone. Ponadto zbudowano korty w górnej części miasta, dzisiaj będące w fatalnym stanie technicznym.

Po II wojnie światowej użytkowano stadion będący spadkiem po poprzednich mieszkańcach. W wyniku remontów – w latach 50 – tych i później w latach 90 – tych cały obiekt gruntownie odremontowano, unowocześniono i zmodernizowano. Stadion który jest własnością Ośrodka Sportu i Rekreacji posiada trzy boiska, bieżnię, boisko do siatkówki plażowej. Ponadto znajduje się przy nim Centrum Rekreacyjne z kręgielnią i kortem do squasha. Przy obiekcie zlokalizowana są także obiekty Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych – hala sportowa z siłownią i ścianą wspinaczkową, boisko wielofunkcyjne o sztucznej nawierzchni oraz kort do tenisa ziemnego.

W latach 70 – tych wybudowano niewielkie sale sportowe przy szkołach podstawowych – nr 2 i 3, a w 2002 r. oddano do użytku piękny obiekt przy ul. Pułaskiego – halę sportowo – widowiskową. Obiekt, na który Krosno czekało wiele lat. W 2012 przeniesiono i doposażono skatpark przy HSW. W roku 2013 dokonano modernizacji boisk wielofunkcyjnych: do koszykówki i siatkówki. Uruchomiono pole namiotowe i wypożyczalnie rowerów przy stadionie.

Warto jeszcze nadmienić, że w mieście, w miejscu stacjonowania oddziałów wojskowych znajdowało się pięć hal, głównie zmodernizowanych przez wojsko po dawnych ujeżdżalniach.

Crossen an der Oder i Krosno Odrzańskie potęgą sportową nigdy nie było, bo być nie mogło. Miało natomiast bogatą historię i wielu ludzi głęboko zaangażowanych w rozwój szeroko pojętej kultury fizycznej. Było tak zarówno wtedy, gdy w mieście mieszkali Niemcy, jak i później, gdy osiedlili się tutaj Polacy.

 Artykuł opracowano na podstawie:

Czapliński M., Kaszuba E., Wąs G., Żerelik R., Historia Śląska, Wrocław 2002;

Magda – Nawrocka M., Struk T., Territorio de Crosone. Krosno Odrzańskie przez wieki, Krosno Odrzańskie 2005;

Miś J., Rozwój sportu wyczynowego w Krośnie Odrzańskim w latach 1945 – 1999, Gorzów Wlkp. 1999 (maszynopis pracy magisterskiej);

Salmonowicz S., Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, Poznań 1987;

„Crossener Heimatgrüße” 1949 – 1994.